جهان امروز وارد مرحله ای تازه از رقابت قدرت شده است؛ مرحله ای که در آن مفهوم قدرت، دیگر صرفاً با تعداد موشک ها، وسعت سرزمین یا حجم اقتصاد سنجیده نمی شود، بلکه «کنترل گلوگاه های راهبردی» به یکی از مهم ترین مؤلفه های قدرت جهانی تبدیل شده است. ریزتراشه ها و نانو تراشه ها در این میان، به ستون فقرات تمدن فناورانه جدید بدل شده اند؛ از هوش مصنوعی و ابررایانه ها گرفته تا صنایع نظامی، هوافضا، ارتباطات و اقتصاد دیجیتال، همگی به زنجیره پیچیده نیمه رساناها وابسته اند. از همین رو، کشوری که فناوری طراحی و تولید پیشرفته ترین تراشه ها و زنجیره تأمین آنها را در اختیار داشته باشد، عملاً بخشی از زیرساخت قدرت آینده جهان را در اختیار گرفته است. تایوان در قلب این معادله قرار دارد؛ زیرا شرکت «تی اس ام سی» همچنان مهم ترین بازیگر تولید تراشه های پیشرفته جهان است و حرکت این شرکت به سوی فناوری های 2 نانومتری، اهمیت ژئوپلیتیکی جزیره را بیش از پیش افزایش داده است. بنابراین، رقابت آمریکا و چین بر سر تایوان را نمی توان صرفاً اختلافی سیاسی یا سرزمینی دانست؛ پشت این منازعه، رقابت بر سر آینده هوش مصنوعی، صنایع دفاعی، اقتصاد دیجیتال و در نهایت، معماری قدرت قرن بیست ویکم قرار دارد. تایوان از این منظر، «گلوگاه فناوری» جهان است؛ همان نقطه ای که اختلال در آن می تواند موجی فراتر از شرق آسیا ایجاد کند.اما برای فهم عمیق تر این رقابت، باید از تایوان فراتر رفت و آن را در کنار گلوگاه های انرژی و جغرافیای راهبردی جهان قرار داد. در این چارچوب، تحولات ونزوئلا و ایران اهمیت ویژه ای پیدا می کنند. عملیات آمریکا در 3 ژانویه 2026 و دستگیری نیکلاس مادورو نشان داد که ونزوئلا صرفاً یک پرونده سیاسی در آمریکای لاتین نیست؛ این کشور به دلیل برخورداری از ذخایر عظیم نفت و موقعیت ژئوپلیتیکی خود، یکی از نقاط مهم معادله انرژی جهانی است. چند هفته بعد، در 9 اسفند 1404، حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد و یک رویارویی گسترده و چندلایه را رقم زد که با وجود دوره های توقف و آتش بس، آثار نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی آن همچنان ادامه دارد. از این منظر، می توان میان ونزوئلا و ایران نوعی «هم پوشانی ژئوپلیتیکی» مشاهده کرد: ونزوئلا در نیمکره غربی و ایران در قلب خاورمیانه، هر دو در نقاطی قرار دارند که انرژی، سیاست بین الملل و رقابت قدرت های بزرگ به یکدیگر گره می خورند. البته این هم پوشانی به معنای آن نیست که همه این رخدادها الزاماً اجزای یک طرح واحد و از پیش طراحی شده اند؛ بلکه از منظر تحلیل ژئوپلیتیک می توان آنها را میدان های متفاوتی دانست که در یک رقابت بزرگ تر بر سر انرژی، فناوری، نفوذ و بازآرایی نظم جهانی با یکدیگر تلاقی پیدا می کنند. به همین دلیل، اگر تایوان را «گلوگاه فناوری» بنامیم، ونزوئلا «گلوگاه انرژی در غرب» و ایران، به واسطه موقعیت منطقه ای و تنگه هرمز، یکی از مهم ترین «گلوگاه های انرژی و امنیت در شرق» است.

جنگ تراشه ها، رقابت بر سر نفت، کنترل مسیرهای دریایی و درگیری های نظامی را باید اجزای به هم پیوسته یک معادله بزرگ تر دانست؛ معادله ای که موضوع اصلی آن، تعیین قواعد نظم جهانی آینده است. تنگه های راهبردی و مسیرهای دریایی، حلقه اتصال این شبکه اند؛ زیرا هیچ فناوری ای بدون انرژی، مواد اولیه، تجهیزات، حمل ونقل و بازار جهانی معنا پیدا نمی کند و هیچ قدرت اقتصادی نیز بدون دسترسی امن به مسیرهای حیاتی تجارت نمی تواند پایدار بماند. به همین دلیل، در افق پنج تا ده سال آینده، احتمالاً رقابت قدرت های بزرگ بیش از آنکه صرفاً به جنگ تمام عیار محدود شود، در قالب جنگ اقتصادی، تحریم، محدودیت فناوری، محاصره های محدود، جنگ خاکستری، فشار نظامی، رقابت دریایی و تلاش برای بازطراحی زنجیره های تأمین ادامه خواهد یافت. آمریکا و متحدانش می کوشند وابستگی خود را به برخی گلوگاه های آسیایی کاهش دهند و زنجیره تولید تراشه را متنوع کنند، در حالی که چین مسیر خودکفایی فناورانه را با سرمایه گذاری گسترده دنبال خواهد کرد. در همین حال، بحران های انرژی و امنیتی در خاورمیانه و تحولات ونزوئلا نشان می دهد که رقابت بر سر منابع و جغرافیا همچنان در کنار فناوری، یکی از ارکان اصلی قدرت باقی خواهد ماند. بنابراین، آنچه امروز در تایوان، ونزوئلا و ایران مشاهده می کنیم را می توان در چارچوب یک «نبرد چندلایه بر سر گلوگاه های قدرت» تحلیل کرد؛ نبردی که در آن تراشه، نفت، تنگه، زنجیره تأمین، اطلاعات و قدرت نظامی، ابزارهای متفاوت یک رقابت واحد برای شکل دهی به آینده نظام بین الملل اند. در قرن بیست ویکم، شاید کسی که سرزمین بیشتری داشته باشد الزاماً قدرتمندتر نباشد؛ بلکه قدرت واقعی در اختیار کسی خواهد بود که بتواند گلوگاه های حیاتی جهان را کنترل کند.

سید هادی زکی نژاد