در دهه گذشته، چین با ابتکار «کمربند و راه» توانست شبکه ای گسترده از مسیرهای زمینی و دریایی را از شرق آسیا تا اروپا و آفریقا گسترش دهد. این ابتکار، چین را به بازیگر محوری زنجیره های تأمین جهانی تبدیل کرد و نفوذ اقتصادی و حتی امنیتی آن را در بنادر و زیرساخت های حیاتی بسیاری از کشورها افزایش داد. آیمک را می توان پاسخی مستقیم از سوی آمریکا به این روند دانست؛ تلاشی برای ایجاد مسیرهای جایگزین تجاری که وابستگی شرکای واشنگتن به زیرساخت های تحت نفوذ پکن را کاهش دهد.

از سوی دیگر، پس از جنگ اوکراین و تشدید تقابل غرب با مسکو، موضوع کاهش وابستگی اروپا به مسیرهای انرژی و ترانزیت مرتبط با روسیه اهمیت دوچندان یافت. در این چارچوب، ایجاد کریدورهای جنوبی که روسیه را دور بزنند، بخشی از سیاست مهار این کشور نیز به شمار می رود. بنابراین آیمک را باید در چارچوب رقابت سه جانبه آمریکا با چین و روسیه تحلیل کرد؛ رقابتی که امروز بیش از آنکه نظامی باشد، بر زیرساخت، فناوری، انرژی و مسیرهای ترانزیتی متمرکز است.

در این میان، جایگاه ایران بسیار حساس و تعیین کننده است. مسیر طراحی شده برای آیمک عمداً از خاک ایران عبور نمی کند و این مسئله نشان می دهد که یکی از اهداف غیرمستقیم پروژه، کاهش نقش ژئوپلیتیکی ایران در معادلات ترانزیتی منطقه است. ایران طی سال های اخیر تلاش کرده با فعال سازی کریدور شمال–جنوب و توسعه همکاری با روسیه، هند و سایر همسایگان، موقعیت تاریخی خود را به عنوان چهارراه ارتباطی شرق و غرب تثبیت کند. با این حال، اگر آیمک به مرحله اجرا و تثبیت برسد، می تواند بخشی از ظرفیت ترانزیتی بالقوه منطقه را از مسیر ایران منحرف سازد.

نکته ای که در تحولات اخیر و تنش های فزاینده میان ایران و آمریکا کمتر به آن پرداخته می شود، همین مسئله آیمک است. در حالی که افکار عمومی بیشتر بر موضوعات هسته ای یا امنیتی متمرکز است، رقابت بر سر کریدورها و مسیرهای راهبردی تجارت جهانی در حال شکل دادن به آینده ژئوپلیتیکی منطقه است. از منظر راهبردی، آمریکا با حمایت از آیمک در پی آن است که حلقه اتصال هند به اروپا را بدون نیاز به عبور از ایران یا روسیه تکمیل کند. این مسئله می تواند در بلندمدت بر وزن ژئوپلیتیکی ایران اثر بگذارد و اهرم های چانه زنی کشور را کاهش دهد.

از این رو، برای سیاستمداران و حاکمیت ایران، توجه دقیق و هوشمندانه به این پروژه یک ضرورت است، نه یک انتخاب. ایران برای حفظ و تقویت نقش ژئوپلیتیکی خود باید با تدبیر، ابتکار و تحرک دیپلماتیک فعال وارد میدان شود؛ چه از مسیر تسریع در تکمیل زیرساخت های داخلی، چه از طریق تنوع بخشی به شرکای اقتصادی و چه با تعریف ابتکارات مکمل منطقه ای. بی توجهی یا واکنش منفعلانه به رقابت کریدورها می تواند در سال های آینده به یک حسرت راهبردی تبدیل شود؛ زیرا در نظم جدید جهانی، کشورهایی دست بالا را خواهند داشت که مسیرهای اتصال را در اختیار دارند، نه صرفاً منابع را.

جمع بندی آنکه آیمک پروژه ای چندلایه است: اقتصادی در ظاهر، اما ژئوپلیتیکی در عمق. این طرح بخشی از بازآرایی بزرگ قدرت در اوراسیاست و ایران اگر بخواهد جایگاه تاریخی خود را حفظ کند، باید با نگاه بلندمدت، واقع گرایانه و فعالانه در این معادله نقش آفرینی کند؛ در غیر این صورت، ممکن است از تحولات آینده منطقه عقب بماند و هزینه ای سنگین در تراز ژئوپلیتیک بپردازد.