جرج برنارد شاو می گوید: «آدم منطقی خودش را با جهان وفق می دهد؛ آدم غیرمنطقی تلاش می کند جهان را با خودش وفق دهد؛ بنابراین، تمام پیشرفت ها به آدم غیرمنطقی وابسته است.» مقصود او بی منطقی نیست؛ بلکه دفاع از انسانی است که وضع موجود را سرنوشت محتوم نمی داند. اگر این نگاه را به سیاست و جامعه تعمیم دهیم، کشور پیشرو کشوری نیست که صرفاً با مشکلات خود کنار بیاید، بلکه کشوری است که برای تغییر برنامه داشته باشد. یکی از خطاهای راهبردی برخی جریان های غرب گرا در ایران، فروکاستن مسیر توسعه به «ارتباط با غرب» است؛ در حالی که رابطه با غرب می تواند یک فرصت و ابزار دیپلماسی اقتصادی باشد، اما توسعه به مجموعه ای از عوامل درونی و بیرونی وابسته است: حکمرانی کارآمد، سرمایه انسانی، تولید رقابت پذیر، ثبات اقتصادی، فناوری و روابط متوازن با جهان. بنابراین، ایران باید از سیاست واکنشی فاصله بگیرد و به سمت افزایش قدرت انتخاب حرکت کند؛ یعنی به جای آنکه آینده اقتصاد را به رفع یا تشدید فشارهای خارجی گره بزند، بنیان های قدرت اقتصادی و اجتماعی خود را مستحکم سازد.

تأکیدات رهبرشهیدجمهوری اسلامی، بر عبور از خام فروشی و حرکت به سمت پتروپالایشگاه ها و تکمیل زنجیره ارزش نفت و گاز، توسعه شرکت های دانش بنیان و توجه راهبردی به هوش مصنوعی را باید بخشی از همین تغییر پارادایم دانست؛ تغییر از اقتصادی که منابع را می فروشد به اقتصادی که از منابع، دانش و فناوری ارزش افزوده خلق می کند. نفت خام نباید پایان زنجیره تولید باشد؛ باید خوراک صنایع پالایشی، پتروشیمی و پایین دستی شود و برای کشور ثروت، اشتغال و قدرت صنعتی ایجاد کند. هم زمان، دانشگاه و نخبگان باید از حاشیه اقتصاد به مرکز آن منتقل شوند و هوش مصنوعی، فناوری های نوین و شرکت های دانش بنیان به پیشران های اقتصاد آینده تبدیل شوند. در شرایط فشار حداکثری استکبار جهانی  نیز راهبرد ایران باید بر تنوع بخشی به شرکای اقتصادی، توسعه تجارت با همسایگان و کشورهای آسیایی، تقویت بخش خصوصی واقعی، مبارزه با فساد و رانت، اصلاح ساختارهای اقتصادی، توسعه کریدورهای ترانزیتی، افزایش بهره وری و تبدیل دانش به ثروت استوار باشد. پس ایران نه به «بی منطقی» نیاز دارد و نه به تسلیم در برابر منطق دیگران؛ بلکه به عقلانیتِ جسورانه نیازمند است: جهان را واقع بینانه بشناسد، با آن تعامل کند، اما آینده خویش را خود معماری کند.

سید هادی زکی نژاد