امر به معروف و نهی از منکر را نباید صرفاً به تذکر درباره یک رفتار فردی یا نوع پوشش فروکاست؛ این مفهوم در یک خوانش اجتماعی و علمی، ناظر به پاسداری از مرزهای اخلاق، قانون، کرامت انسان و حقوق عمومی است. آزادی فردی در هیچ جامعه ای به معنای بی قاعدگی مطلق نیست؛ انسان در انتخاب های شخصی خود آزاد است، اما در فضای عمومی نیز مسئولیت اجتماعی دارد و نمی تواند حقوق، آرامش و هنجارهای عمومی جامعه را نادیده بگیرد. از این منظر، رعایت حداقل های پوشش و حجاب برای زن و مرد در مکان های عمومی، بخشی از نظم و فرهنگ عمومی است و حاکمیت وظیفه دارد در چارچوب قانون و با روشی حکیمانه، محترمانه و عادلانه از آن صیانت کند. اما مسئله به همین جا ختم نمی شود؛ همان گونه که بی تفاوتی حکومت در برابر هنجارشکنی می تواند به عادی شدن منکر بینجامد، بی تفاوتی مردم نیز زمینه گسترش آن را فراهم می کند. منکر نیز فقط برهنگی و ناهنجاری ظاهری نیست؛ رشوه، رانت، اختلاس، تبعیض، دروغ، ظلم، فساد اداری، سوءاستفاده از قدرت و حتی بهره کشی تجاری از انسان و تبدیل بدن زن یا مرد به ابزار تبلیغ و سود، از مصادیق آسیب های اخلاقی و اجتماعی اند. بنابراین، امر به معروف در معنای وسیع خود، دعوت به عدالت، پاکدستی، قانون مداری، کرامت و مسئولیت اجتماعی است و نهی از منکر، ایستادگی مدنی و قانونی در برابر فساد و رفتارهایی است که سلامت جامعه را تهدید می کنند.

در این میان، مسئولیت نه فقط بر عهده حکومت، بلکه بر دوش جامعه نیز قرار دارد. اگر حاکمیت در انجام وظیفه خود کوتاهی کرد، مردم نباید اصل امر به معروف و نهی از منکر را رها کنند؛ بلکه می توانند با مطالبه مستمر، محترمانه، قانونی و روزانه از مسئولان بخواهند که در برابر فساد، رانت، تبعیض، بی قانونی و آسیب های اخلاقی و اجتماعی مسئولانه عمل کنند. جامعه سالم، جامعه ای نیست که همه چیز را از حکومت انتظار داشته باشد؛ شهروندان نیز باید خود در برابر منکرات اجتماعی بی مسئولیت نباشند و معروف را در رفتار روزمره خویش به فرهنگ تبدیل کنند: دروغ نگویند، رشوه ندهند، رانت خواری را نپذیرند، حق دیگران را ضایع نکنند، در برابر فساد سکوت نکنند و در عین حال، تذکر و مطالبه خود را از مسیر قانون، اخلاق و کرامت انسانی دنبال کنند. در چنین نگاهی، امر به معروف و نهی از منکر به یک «فرهنگ عمومی» تبدیل می شود، نه صرفاً یک وظیفه حکومتی. حکومت باید پاسدار معروف و مقابله کننده با منکر باشد و مردم نیز باید مطالبه گر این وظیفه و در حد توان خود عامل به آن باشند. اگر این چرخه از کار بیفتد و حکومت و مردم هر دو نسبت به منکرات بی تفاوت شوند، فرسایش از یک نقطه آغاز و به همه عرصه ها سرایت می کند؛ اخلاق و فرهنگ، اقتصاد و سیاست، عدالت و اعتماد عمومی. به همین دلیل، می توان گفت جامعه ای که امر به معروف و نهی از منکر را کنار بگذارد، در حقیقت یکی از مهم ترین سازوکارهای دفاعی خود در برابر فساد و فروپاشی اخلاقی را از دست داده و دیر یا زود، از نظر اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی، مسیر قهقرا را در پیش خواهد گرفت.

سید هادی زکی نژاد