«نخستین» نکته ای که در مطالعه این مجموعه برای من برجسته شد، تغییر نسبت انسان با حقیقت به عنوان یکی از سرچشمه های اساسی انحراف است. انحراف معمولاً از جایی آغاز نمی شود که انسان یکباره حقیقت را انکار کند؛ بلکه از آنجا آغاز می شود که حقیقت دیگر معیار تنظیم رفتار انسان نباشد. انسان در حالت طبیعی باید خواسته ها، منافع و رفتار خود را با حقیقت هماهنگ کند؛ اما هنگامی که قدرت، ثروت، موقعیت اجتماعی یا منافع گروهی در میان می آید، این نسبت می تواند معکوس شود و انسان بکوشد حقیقت را با خواسته های خویش سازگار کند. در این مرحله، دین و ارزش های الهی به جای آنکه معیار اصلاح رفتار باشند، ممکن است به ابزاری برای توجیه رفتار تبدیل شوند. به تعبیر دیگر، مسئله از «تسلیم در برابر حقیقت» به «تفسیر حقیقت بر اساس مصلحت» تغییر می کند. از نگاه من، این همان نقطه ظریفی است که انحراف از یک لغزش فردی عبور می کند و ظرفیت تبدیل شدن به یک پدیده اجتماعی را پیدا می کند.
«دومین مرحله» تحریف حقیقت و تغییر مفاهیم است. هنگامی که رفتار با حقیقت سازگار نیست، ساده ترین راه این است که به جای اصلاح رفتار، برداشت انسان از حقیقت تغییر کند. در اینجا انحراف وارد عرصه فکر، فرهنگ و ادراک عمومی می شود. دیگر لازم نیست حقیقت به صراحت انکار شود؛ کافی است بخشی از آن برجسته، بخشی پنهان و بخشی دیگر به گونه ای تفسیر شود که با منافع جریان موردنظر سازگار باشد. خطر این مرحله در آن است که مخاطب دیگر با باطلی آشکار مواجه نیست؛ بلکه با سخنی روبه روست که ممکن است ظاهری حق مدار داشته باشد، اما در درون خود، حقیقتی را جابه جا یا تحریف کرده باشد. به نظر من، یکی از مهم ترین درس های «تبار انحراف» همین است که انحراف همیشه با نفی حقیقت آغاز نمی شود؛ گاهی با تغییر معنای حقیقت آغاز می شود. هنگامی که این تغییر در ذهن جامعه تثبیت شد، رفتار سیاسی و اجتماعی نیز به تدریج از همان برداشت تحریف شده تأثیر خواهد پذیرفت.
«مرحله سوم»، ورود انحراف فکری به مناسبات قدرت و سیاست است. انحراف زمانی به یک مسئله تاریخی جدی تبدیل می شود که از محدوده باور و اندیشه فردی خارج شده و در ساختار قدرت و روابط اجتماعی اثر بگذارد. در این مرحله، اختلاف بر سر حقیقت می تواند به رقابت بر سر قدرت، نفوذ و تعیین سرنوشت جامعه تبدیل شود. جریان هایی که منافع خود را در معرض تهدید می بینند، ممکن است برای حفظ موقعیت خویش به ایجاد اختلاف، تخریب رقیب، تغییر افکار عمومی، تحریف واقعیت و حذف نیروهای مقابل روی آورند. در چنین شرایطی، سیاست دیگر صرفاً میدان رقابت دیدگاه ها نیست؛ بلکه می تواند به عرصه ای برای حفظ یا گسترش یک جریان فکری تبدیل شود. از نگاه من، این مرحله اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا نشان می دهد هیچ انحراف فکری را نمی توان صرفاً یک مسئله ذهنی و بی اثر دانست. اندیشه هنگامی که وارد ساختار قدرت شود، می تواند بر تصمیم های سیاسی، مناسبات اجتماعی و حتی مسیر تاریخی یک جامعه اثر بگذارد.
«چهارمین» مرحله و شاید خطرناک ترین مرحله، عادی شدن انحراف و تبدیل آن به فرهنگ اجتماعی است. یک رفتار نادرست ممکن است در آغاز برای جامعه قابل تشخیص و حتی غیرقابل پذیرش باشد؛ اما اگر تکرار شود، برای آن توجیه ساخته شود و حساسیت عمومی نسبت به آن کاهش یابد، به تدریج قبح خود را از دست می دهد. پس از مدتی، نسل جدید ممکن است اصلاً نداند این رفتار از کجا آغاز شده و چرا در ابتدا نادرست تلقی می شده است؛ فقط آنچه را از نسل پیشین به ارث برده، به عنوان یک امر طبیعی و پذیرفته شده می پذیرد. اینجاست که انحراف از یک رفتار به یک مناسبات اجتماعی و از مناسبات اجتماعی به یک فرهنگ تبدیل می شود. از نظر من، خطر اصلی دقیقاً همین جاست؛ زیرا انحراف زمانی به اوج قدرت خود می رسد که دیگر برای حضورش نیازی به اجبار نداشته باشد و جامعه، خودآگاه یا ناخودآگاه، آن را بازتولید کند.
یکی از نکات مهمی که از مطالعه مجموعه «تبار انحراف» برای من حاصل شد، اهمیت شناخت جریان به جای شناخت صرفِ حادثه است. اگر تاریخ را فقط مجموعه ای از حوادث پراکنده ببینیم، ممکن است هر حادثه را مستقل از حوادث پیش و پس از خود تحلیل کنیم؛ اما نگاه تبارشناسانه تلاش می کند میان حوادث، اندیشه ها، منافع و رفتارهای سیاسی پیوند برقرار کند. در این نگاه، پرسش اساسی فقط این نیست که «چه اتفاقی افتاد؟» بلکه باید پرسید: «این اتفاق چگونه شکل گرفت؟ چه زمینه ای آن را ممکن کرد؟ چه اندیشه ای پشت آن قرار داشت؟ چه منافعی از آن پشتیبانی می کرد و چگونه به یک رفتار اجتماعی و سیاسی تبدیل شد؟» به باور من، همین تغییر زاویه نگاه است که تاریخ را از یک روایت صرفاً گذشته محور به ابزاری برای بصیرت در زمان حال تبدیل می کند.مطالعه این مجموعه برای من اهمیت دشمن شناسی تاریخی را نیز برجسته می کند. در معرفی این اثر، محوریت یهودشناسی و بررسی فعالیت های تاریخی یهود برای ضربه زدن به دیگران از محورهای اصلی مجموعه معرفی شده و جلدهای مختلف، این موضوع را در مقاطع گوناگون تاریخی دنبال می کنند. برداشت من از این بخش آن است که دشمن شناسی نباید صرفاً به شناخت نام ها و چهره ها محدود شود؛ بلکه باید روش ها و سازوکارهای اثرگذاری را نیز شناخت. شناخت دشمن یعنی فهم اینکه یک جریان چگونه می اندیشد، چگونه نفوذ می کند، چگونه اختلاف ایجاد می کند، چگونه از ضعف های داخلی بهره می برد و چگونه می کوشد منافع خود را در قالب های فکری، فرهنگی یا سیاسی دنبال کند. البته در مطالعه چنین مباحثی، تفکیک میان گزارش تاریخی، تحلیل نویسنده و برداشت شخصی خواننده نیز ضروری است تا دشمن شناسی از دقت علمی فاصله نگیرد و به تعمیم های شتاب زده تبدیل نشود.
اگر بخواهم حاصل مطالعه «تبار انحراف» را در یک زنجیره روشن و قابل فهم برای مخاطب بیان کنم، می توانم بگویم: انحراف از تغییر نسبت انسان با حقیقت آغاز می شود؛ با تحریف حقیقت برای خود مشروعیت فکری می سازد؛ سپس وارد مناسبات قدرت و سیاست می شود و سرانجام با تکرار و عادی شدن، به فرهنگ و جریان اجتماعی تبدیل می گردد. بنابراین، مقابله با انحراف نباید فقط در مرحله نهایی صورت گیرد؛ بلکه باید ریشه ها را در همان مراحل نخست شناخت. اگر جامعه ای تنها زمانی حساس شود که انحراف به بحران سیاسی و اجتماعی تبدیل شده باشد، بخش مهمی از فرصت پیشگیری را از دست داده است. مهم ترین پیام این مجموعه برای امروز این است که بصیرت، صرفاً دانستن تاریخ نیست؛ فهمیدن منطق تاریخ است. یعنی بدانیم چگونه یک انحراف فکری متولد می شود، چگونه برای خود توجیه می سازد، چگونه در ذهن جامعه نفوذ می کند، چگونه وارد مناسبات قدرت می شود و چگونه در اثر تکرار، حساسیت جامعه را نسبت به خود کاهش می دهد. جامعه بصیر جامعه ای نیست که فقط دشمن را بشناسد؛ بلکه جامعه ای است که بتواند نشانه های انحراف را پیش از آنکه به یک جریان قدرتمند تبدیل شوند، تشخیص دهد. تاریخ در این نگاه، موزه ای از حوادث گذشته نیست؛ آینه ای است برای دیدن سازوکارهایی که ممکن است در صورت غفلت، در زمان حال نیز با چهره و ادبیاتی تازه بازتولید شوند. برداشت من از «تبار انحراف» این است که انحراف یک حادثه نیست؛ یک فرآیند است. فرآیندی که ممکن است با یک تغییر کوچک در معیارهای فکری آغاز شود، با تحریف حقیقت ادامه پیدا کند، در مناسبات قدرت ریشه بدواند و در نهایت به یک جریان تاریخی تبدیل شود. بنابراین، رسالت بصیرت آن است که پیش از رسیدن انحراف به مرحله نهایی، ریشه های آن را ببیند و نسبت به آن حساس باشد. مطالعه این مجموعه برای من از همین جهت اهمیت دارد: تاریخ را نه فقط برای دانستن آنچه بر گذشتگان گذشته است، بلکه برای شناختن سازوکارهایی که می توانند سرنوشت جوامع را تغییر دهند باید خواند.
سید هادی زکی نژاد